Zachodnia Bułgaria nie jest jednostką administracyjną. Ten opis obejmuje pas, przez który biegnie trasa: od granicy z Grecją przez góry południowego zachodu, Sofię i Stara Płaninę do Widynia nad Dunajem. Po drodze zmieniają się cztery krajobrazy. Najpierw południe z dwiema dolinami. Ciepła dolina Strumy między Pirinem a Belasicą zwęża się w 18-kilometrowy wąwóz Kresna, którym idzie cały tranzyt do Grecji. Na wschód od Pirinu leży spokojniejsza dolina Mesty: od Goce Dełczewa w górę rzeki do Kotliny Razłożskiej, gdzie spotykają się trzy pasma, marmurowy Pirin z Wichrenem (2914 m), Riła z Musałą i Rodopy. Pirin jest parkiem narodowym od 1962 r. i na liście UNESCO od 1983 r. Potem Riła i Kotlina Sofijska, średnio ok. 550 m n.p.m., z masywem Witoszy nad stolicą. Dalej Stara Płanina, czyli Bałkan: pasmo długie na ok. 560 km, od Serbii po Morze Czarne, od którego wziął nazwę cały półwysep. Zapożyczone z tureckiego słowo „bałkan” znaczyło po bułgarsku po prostu „góra”. Za przełęczą Petrochan (1444 m) droga opada na Nizinę Naddunajską.

Rzymianie nazywali Sofię Serdiką, a Konstantyn Wielki miał o niej mówić: „Serdika to mój Rzym”. Pod Belasicą, kilka kilometrów od drogi z Kulaty do Kresny, 29 lipca 1014 r. bizantyjski cesarz Bazyli II rozbił armię cara Samuela. Jeńców podzielił na setki i 99 z każdej setki kazał oślepić, a setnemu zostawił jedno oko, żeby odprowadził resztę do domu. Kronikarz podaje 15 tys. oślepionych, co historycy uważają za liczbę zawyżoną. Samuel zmarł 6 października tego roku, podobno na widok swoich żołnierzy. Ostatnim skrawkiem średniowiecznej Bułgarii było carstwo widyńskie Iwana Sracimira (1356–1396), które po klęsce krucjaty pod Nikopolis w 1396 r. zajęli Turcy. Panowali tu prawie pięć wieków, do wyzwolenia 3 marca 1878 r. W kwietniu 1879 r. Sofia została stolicą.

Bułgarzy są dumni ze swojego alfabetu. Cyrylicę stworzyli w IX–X w. uczniowie Cyryla i Metodego w szkole w Presławiu, a od wejścia Bułgarii do Unii 1 stycznia 2007 r. jest trzecim, po łacińskim i greckim, urzędowym alfabetem UE. Mowa ciała też jest tu inna: skinienie głową oznacza „nie”, a kręcenie nią na boki „tak”. W Rupite pod Petriczem mieszkała Wangelija Guszterowa, Baba Wanga (1911–1996). Komunistyczne państwo zrobiło z niej źródło dochodu: gmina Petricz zatrudniała ją i brała część jej dochodów, a potem pobierała opłaty od odwiedzających, a w latach 60. badał ją państwowy instytut sugestologii. Jej przepowiedni nikt nie spisywał, a ludzie z jej otoczenia mówią, że wielu z tych, które się jej dziś przypisuje, nigdy nie wygłosiła.

Pod Riłą żyje się z gór. Samokow wziął nazwę od „samokowu”, kuźni z młotem poruszanym kołem wodnym, i w XVI–XVII w. był największym ośrodkiem żelaza w okolicy, a w XIX w. słynął ze szkoły malarzy ikon, z której wyszedł Zachari Zograf (1810–1853). Powyżej, w lasach Riły, car Ferdynand miał pałac myśliwski, wokół którego wyrósł Borowiec, najstarszy górski kurort Bułgarii. W dolinie Mesty i w Rodopach, np. w Jakorudzie, mieszka wielu Pomaków, muzułmańskich Bułgarów, a nad miasteczkami obok cerkwi stoją minarety. Sofia z ok. 1,24 mln mieszkańców jest daleko największym miastem kraju. Dolina Strumy żyje z winnic i sadów, a północny zachód się wyludnia: według Eurostatu region Północno-Zachodni (Widyń, Montana, Wraca, Łowecz, Plewen) był w 2017 r. najbiedniejszym regionem Unii, z PKB na mieszkańca na poziomie 31% średniej UE. Montana skurczyła się z 57 tys. mieszkańców w 1991 r. do 36 tys. w 2021 r. Od 1 stycznia 2026 r. Bułgaria płaci w euro.