Region · Grecja
Thessalía / Θεσσαλία (Tesalia)
| Stolica | Larisa (ok. 149 tys. mieszkańców w mieście, 2021) |
|---|---|
| Powierzchnia | 14 037 km²; jednostki regionalne: Larisa, Magnezja, Trikala, Karditsa, Sporady |
| Ludność | 688 255 (spis 2021), o 6% mniej niż w 2011 r. |
| Szczyty | Olimp 2918 m (na granicy z Macedonią), Ossa (Kisawos) 1978 m, Pelion 1624 m |
| Rzeka | Pinios, 205 km, uchodzi do Morza Egejskiego koło Stomio |
| W Grecji od | 1881 (konwencja konstantynopolitańska) |
| UNESCO | Meteory (1988) |
| Święta | 26 lipca – Agia Paraskevi w dolinie Tempe; Czysty Poniedziałek – Bourani w Tyrnawos |
O regionie
Tesalia to wielka równina w środku Grecji, zamknięta ze wszystkich stron górami: Pindosem na zachodzie, Otrysem na południu, Pelionem i Ossą (Kisawosem) od morza i Olimpem na północnym wschodzie. Przecina ją Pinios, który po 205 km przebija się do Morza Egejskiego jedyną szeroką bramą, doliną Tempe między Olimpem a Ossą, i uchodzi koło Stomio. Równina, najrozleglejsza w Grecji, była przez wieki spichlerzem kraju, a latem należy do jego najgorętszych miejsc: w Larisie średnie lipcowe maksimum to ok. 34 °C, a rekordy przekraczają 45 °C. Opis obejmuje region administracyjny ze stolicą w Larisie; trasa przecina jego wschodnią część, od Almyros przez jezioro Karla i podnóże Kisawosu do Tempe.
Tu zaczyna się europejskie rolnictwo: osady kultury Sesklo (ok. 7500–4400 p.n.e.) pod Wolos uchodzą za najstarsze znane wsie neolityczne Europy, a sąsiednie Dimini dało nazwę następnej kulturze. Z Jolkos, na miejscu dzisiejszego Wolos, wypłynęli według mitu Argonauci Jazona, na Pelionie mieszkał centaur Chiron, wychowawca Achillesa, a Lapitowie z doliny Piniosu stoczyli na weselu Pejritoosa bitwę z centaurami, którą wyrzeźbiono na metopach Partenonu. Równina karmiła konie: Jazon z Fer (dziś Welestino), który ok. 374 p.n.e. zjednoczył Tesalię, liczył u Ksenofonta, że kraj wystawi 6000 jeźdźców. Jazda tesalska walczyła potem w armiach Filipa II i Aleksandra, a Filip został dożywotnim archontem Tesalii po zwycięstwie na Polu Krokusowym (353 albo 352 p.n.e.), które najczęściej umieszcza się na równinie koło Almyros.
Turcy zajęli Tesalię ok. 1393 r. i trzymali ją prawie 500 lat. Pod ich władzą wieś Ambelakia nad Tempe stała się ośrodkiem przemysłu: w 1778 r. jej farbiarze założyli „Wspólną Kompanię”, która barwiła przędzę bawełnianą na szkarłat korzeniem marzanny i sprzedawała ją do Austrii i Niemiec, aż do rozwiązania w 1812 r. W Welestino urodził się w 1757 r. Rigas Fereos, poeta i spiskowiec, autor pieśni „Thurios”, którego Austriacy wydali Turkom i który zginął w Belgradzie 24 czerwca 1798 r. Grecja dostała Tesalię dopiero na mocy konwencji konstantynopolitańskiej z 2 lipca 1881 r. Ziemia należała wtedy do obszarników: w 1881 r. ok. 460 z 658 wsi było czyflikami. 6 marca 1910 r. (według kalendarza juliańskiego) chłopi jadący na wiec do Larisy starli się z wojskiem na stacjach Kileler i Tsular; zginęło co najmniej czterech. Ziemię rozdzielono dopiero po 1917 r., głównie przy osiedlaniu uchodźców z Azji Mniejszej po 1922 r.
Na równinie żyją Karagunidzi, greccy rolnicy z okolic Karditsy, Trikali i Farsalos, których kobiety noszą stroje w głębokich czerwieniach. W górach na zachodzie i w części wsi wokół Larisy i Welestino mieszkają Arumuni (Wołosi), mówiący językiem bliskim rumuńskiemu. Tesalia żyje z rolnictwa (ok. 15% greckiej produkcji rolnej): bawełny, pszenicy i jabłek z Agii pod Kisawosem, a także z portu w Wolos, trzeciego portu towarowego Grecji, i hut nad Zatoką Pagasycką. We wrześniu 2023 r. burza Daniel przyniosła ulewy rekordowe dla Grecji: woda zalała ok. 700–1150 km² równiny (zależnie od pomiaru), zginęło 17 osób, a w dawnej niecce jeziora Karla stanęło jezioro większe niż odtworzony w 2018 r. zbiornik. Region traci mieszkańców: w latach 2011–2021 ubyło ich 6%.
Kuchnia i zwyczaje
- Tsipuro, wódka z wytłoków winogron. Tsipuro z Tyrnawos ma od 1989 r. chronione oznaczenie geograficzne, jedyne w Grecji przypisane do miasta, nie regionu. W tsipuradikach w Wolos nie zamawia się jedzenia: do każdej 50-mililitrowej buteleczki przychodzi inny meze.
- Spetzofai: wiejska kiełbasa duszona z papryką i pomidorami, danie z Pelionu i Wolos.
- Jabłka z Agii: sady pod Kisawosem zajmują ok. 1430 ha (2021). Na przełomie sierpnia i września miasteczko urządza Święto Jabłka, razem z odpustem [termin do sprawdzenia].
- Bourani w Tyrnawos: w Czysty Poniedziałek, pierwszy dzień prawosławnego Wielkiego Postu, mężczyźni obnoszą drewniane i gliniane fallusy i śpiewają sprośne piosenki. To zwyczaj płodności, opisywany od 1898 r., którego pochodzenie jest sporne.
- Agia Paraskevi w Tempe, 26 lipca: odpust przy kaplicy wbudowanej ok. 1910 r. w grotę ze świętym źródłem nad Piniosem. W 2024 r. odbył się pierwszy odpust po zniszczeniach powodzi z 2023 r.
Co widać z siodła
- Płaska, upalna równina z polami bawełny i pszenicy, przecięta prostymi kanałami; nad nią na wschodzie ciemna sylwetka Pelionu, a na północy stożek Ossy.
- Jezioro Karla z wałami dookoła: płytki akwen, osuszony w 1962 r. tunelem długości 10 km i odtworzony w 2018 r., z pelikanami i flamingami. W starożytności nazywało się Bojbeis.
- Sady jabłoni wokół Agii pod zboczami Kisawosu, którego dzisiejsza nazwa pochodzi zapewne od słowiańskiego „kiša”, deszcz.
- Dolina Tempe: wąwóz długi na ok. 10–12 km, miejscami szeroki tylko na kilkadziesiąt metrów, z Piniosem na dnie. Starą drogą, śladem rzymskiego traktu, jedzie się dziś prawie samemu, bo autostrada A1 od 2017 r. idzie tunelami. W 480 p.n.e. stanęło tu 10 tys. Ateńczyków i Spartan przeciw Kserksesowi, ale wycofali się, gdy dowiedzieli się, że przełęcz da się obejść.
- Meteory, klasztory na skalnych słupach nad Kalambaką (UNESCO od 1988 r.), leżą ok. 150 km na zachód od trasy: to osobna wyprawa, nie postój.
Źródła (31)
en.wikipedia.org/wiki/Thessaly, wwwapp.eetaa.gr/anakoinoseis/20230324_apograf..., en.wikipedia.org/wiki/Larissa, en.wikipedia.org/wiki/Volos, en.wikipedia.org/wiki/Thessalian_plain, en.wikipedia.org/wiki/Pineios_(Thessaly), en.wikipedia.org/wiki/Mount_Ossa_(Greece), en.wikipedia.org/wiki/Pelion, en.wikipedia.org/wiki/Vale_of_Tempe, en.wikipedia.org/wiki/Sesklo, en.wikipedia.org/wiki/Dimini, en.wikipedia.org/wiki/Lapiths, en.wikipedia.org/wiki/Jason_of_Pherae, www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus..., en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Crocus_Field, en.wikipedia.org/wiki/Ampelakia,_Larissa, en.wikipedia.org/wiki/Convention_of_Constanti..., en.wikipedia.org/wiki/Kileler_uprising, el.wikipedia.org/wiki/Εξέγερση_του_Κιλελέρ, en.wikipedia.org/wiki/Rigas_Feraios, en.wikipedia.org/wiki/Aromanians_in_Greece, en.wikipedia.org/wiki/Karagounides, en.wikipedia.org/wiki/Storm_Daniel, nhess.copernicus.org/articles/24/2375/2024/, en.wikipedia.org/wiki/Lake_Karla, www.visitgreece.gr/en/experiences/nature/gast..., www.volosinfo.gr/pelion-gastronomy/, www.iefimerida.gr/ellada/anabionei-mpoyrani-s..., www.allovergreece.com/Religion-Destination/De..., www.hellenicparliament.gr/UserFiles/c0d5184d-..., whc.unesco.org/en/list/455