Stolica	Cagliari
Powierzchnia	ok. 24 100 km², druga wyspa Morza Śródziemnego: ok. 2,6 × Cypr, 2,9 × Kreta, o ok. 7% mniej niż Sycylia
Linia brzegowa	ok. 1900 km (z małymi wyspami)
Ludność	ok. 1,55 mln (ISTAT, szacunek na 2026-01-01); Kreta ok. 0,62 mln, Cypr ok. 1,3–1,4 mln
Status	region autonomiczny o statusie specjalnym (od 1948 r.)
Języki	włoski i sardyński; w Alghero kataloński, w Carloforte liguryjski
Najwyższy szczyt	Punta La Marmora w masywie Gennargentu, 1834 m
UNESCO	Su Nuraxi w Barumini (1997); domus de janas (2025); śpiew a tenore (2005, dziedzictwo niematerialne)

O regionie

Prehistoria

Najstarsze ślady ludzi na Sardynii są skromne i sporne. W dolinie Riu Altana koło Perfugas w Anglonie (na północy wyspy) znaleziono krzemienne narzędzia obrabiane techniką klaktońską. Według badaczy mogą mieć od ok. 500 do ok. 150 tys. lat, ale wiek ustalono z kształtu narzędzi, a nie metodami laboratoryjnymi, więc nie jest pewny. Pierwsze kości człowieka pochodzą z jaskini Corbeddu koło Olieny, w górach Supramonte, ok. 40 minut jazdy od Orosei. Część badaczy datuje je na ok. 20 tys. lat, inni uważają, że pewne ślady człowieka na Sardynii i Korsyce zaczynają się dopiero ok. 10 tys. lat temu. W tej samej jaskini leżały kości zwierząt, których już nie ma: drobnego Prolagus sardus, krewnego szczekuszek, który był głównym pożywieniem pierwszych mieszkańców, i karłowatego jelenia Praemegaceros cazioti. Jaskinia nosi imię bandyty Giovanniego Corbeddu Salisa (1844–1898), który się w niej ukrywał.

Od VI tysiąclecia p.n.e. na wyspę przypłynęli rolnicy i pasterze neolitu. Ich bogactwem był obsydian z wulkanicznego masywu Monte Arci koło Oristano, czarne szkło, z którego robiono ostrza i groty strzał; odłupki z Monte Arci znajduje się na Korsyce, w południowej Francji, na Półwyspie Apenińskim, na Sycylii, Malcie i w Afryce Północnej. Kultura Bonu Ighinu (V tysiąclecie p.n.e.) zostawiła pulchne figurki bogini matki (Dea Madre), a kultura Ozieri (IV tysiąclecie p.n.e., nazwana od jaskini San Michele w Ozieri; datowania w źródłach się różnią) płaskie, krzyżowe figurki z białego marmuru, jak bogini z Turrigi koło Senorbì, wyorana przez rolnika w 1935 r. Wtedy też zaczęto wykuwać w skale grobowce domus de janas, „domy wróżek” z sardyńskich legend: komory z wyrzeźbionymi rogami byka, fałszywymi drzwiami i belkami stropu, naśladujące domy żywych. Znanych jest ponad 2400 (dokumentacja zgłoszenia do UNESCO mówi o ok. 3500); używano ich od IV do III tysiąclecia p.n.e., a niektóre jeszcze w średniowieczu. 12 lipca 2025 r. Komitet Światowego Dziedzictwa wpisał je na listę UNESCO jako „Funerary Tradition in the Prehistory of Sardinia – The domus de janas” (wł. „Tradizioni funerarie nella Preistoria della Sardegna. Le domus de janas”), 61. włoski obiekt na liście. Z tego samego świata pochodzi Monte d'Accoddi koło Sassari, tarasowa platforma z długą rampą, porównywana z mezopotamskimi zigguratami: pierwsza budowla powstała ok. 4000–3650 p.n.e., druga, ok. 36 × 29 m i ok. 10 m wysokości, ok. 3500–3000 p.n.e.; odkryto ją w 1954 r., opuszczono ok. 1800 p.n.e. W III tysiącleciu p.n.e. stawiano też menhiry (perdas fittas) i posągi-menhiry z zarysem twarzy, ramion i sztyletu, najliczniejsze w okolicach Laconi.

Od ok. 1800 p.n.e. kultura nuragiczna zbudowała ponad 7000 kamiennych wież. Centralna wieża Su Nuraxi w Barumini powstała między XVII a XIII w. p.n.e., a wykopał ją w latach 1950–1957 Giovanni Lilliu; główna wieża nuragu Santu Antine w Torralbie, zwanego „domem króla”, miała 23–24 m wysokości. Zmarłych chowano we wspólnych grobowcach gigantów (tombe dei giganti) z półkolistą fasadą, a bóstwa wody czczono przy świętych studniach, z których najpiękniejsza jest Santa Cristina w Paulilatino: schody z bazaltowych bloków prowadzą do komory, do której przy równonocach sięga słońce, a co ok. 18,6 roku księżyc (datowanie studni na ok. XII–X w. p.n.e. jest różne w źródłach). Nuragijczycy odlewali metodą traconego wosku brązowe figurki (bronzetti, do ok. 39 cm): wodzów, wojowników, łuczników, matki z dziećmi, zwierzęta i statki; trafiały one aż do Etrurii. Najbardziej niezwykłe są Giganci z Mont'e Prama na półwyspie Sinis, znalezieni przez rolnika w 1974 r.: ok. 5000 fragmentów złożono w posągi bokserów, łuczników i wojowników o wysokości 2–2,6 m oraz w kamienne modele nuragów; datuje się je od XI do VIII w. p.n.e., więc mogą być najstarszymi tak dużymi posągami ludzi w zachodniej części Morza Śródziemnego. Ceramika nuragiczna z XIII w. p.n.e. znaleziona w Kommos na Krecie i na Cyprze pokazuje, że Sardyńczycy pływali daleko na wschód. Stąd hipoteza, że to oni byli Szerdenami (Shardana), piratami i najemnikami z tekstów egipskich, których Ramzes II pokonał w drugim roku panowania (ok. 1278 p.n.e.) i wcielił do swojej gwardii. Bronią jej m.in. archeolog Giovanni Ugas, ale nie została dowiedziona i wielu badaczy ją odrzuca.

Gdzie zobaczyć zabytki i artefakty prehistorii:

• Museo Archeologico Nazionale w Cagliari (Cittadella dei Musei) – największy zbiór na wyspie: figurki bogini matki (m.in. z Turrigi), bronzetti, przedmioty z nuragów, a także stela z Nory, najstarszy fenicki napis znaleziony poza Lewantem (IX/VIII w. p.n.e.).
• Museo Civico „Giovanni Marongiu” w Cabras – od kwietnia 2026 r. cały zespół Gigantów z Mont'e Prama w jednym miejscu (wcześniej większość stała w Cagliari) (stan na 2026-10); po drodze do Tharros (karta w przewodniku), z bazy w Bosie.
• Museo Nazionale „G. A. Sanna” w Sassari – prehistoria od dolnego paleolitu do początków kultury nuragicznej, sala o Monte d'Accoddi, wyposażenie grobów z domus de janas, figurki bogini matki, bronzetti; ponownie otwarte w 2022 r. w ekspozycji tymczasowej [stan ekspozycji do sprawdzenia przed wyjazdem].
• Menhir Museum w Laconi (Museo della Statuaria Preistorica in Sardegna, Palazzo Aymerich) – 40 menhirów i posągów-menhirów z trachitu z III tysiąclecia p.n.e., od gładkich kamieni po posągi z oznaczoną płcią.
• Su Nuraxi w Barumini – nurag z wioską, na liście UNESCO od 1997 r.; obok muzeum w Casa Zapata.
• Nuraghe Losa (karta w przewodniku) i Santa Cristina w Paulilatino – dwa najlepsze zabytki nuragiczne w zasięgu bazy w Bosie, kilka kilometrów od siebie.
• Okolice Orosei: wioska nuragiczna Serra Orrios koło Dorgali (ok. 100 okrągłych chat i dwie małe świątynie, znaleziska w muzeum archeologicznym w Dorgali) oraz dolina Lanaittu z jaskinią Corbeddu, wioską Sa Sedda 'e Sos Carros i drogą do Tiscali (karta Su Gologone w przewodniku).
• Domus de janas do zwiedzania: Anghelu Ruju koło Alghero (38 grobów), Sant'Andrea Priu w Bonorvie (grobowiec zamieniony w czasach bizantyjskich na kościół z freskami), Montessu w Villaperuccio, Sos Furrighesos w Aneli, Pranu Mutteddu w Goni.
• Monte d'Accoddi – przy starej drodze SS131 między Sassari a Porto Torres, po drodze z promu w Porto Torres do bazy w Bosie.
• Museo archeologico e paleobotanico w Perfugas – najstarsze narzędzia z Anglony.

Historia

Fenicjanie zakładali na wybrzeżu porty od VIII w. p.n.e.: Karalis (Cagliari), Norę, Sulki, Bithię i Tharros (karta w przewodniku). Stela z Nory z przełomu IX i VIII w. p.n.e. zawiera fenicką nazwę wyspy. Kartagina, po nieudanej próbie ok. 540 p.n.e., opanowała wybrzeże ok. 510 p.n.e., a Rzym zajął wyspę w 238 r. p.n.e., korzystając z buntu kartagińskich najemników, i połączył ją z Korsyką w jedną prowincję. Po klęsce Rzymian pod Kannami, w 215 p.n.e., wybuchło powstanie Hampsikory, sardyńskiego możnego, i Kartagińczyka Hannona. Liwiusz opisuje w XXIII księdze, jak konsul Tytus Manliusz Torkwatus rozbił oddział syna Hampsikory, Hostusa, pod Kornus, a potem główną armię na równinie na północ od Karalis; Hostus zginął, a Hampsikora odebrał sobie życie. Dla Rzymu Sardynia była spichlerzem i miejscem zsyłki: w 19 r. n.e. senat posłał tu 4000 wyzwoleńców wyznających kulty egipskie i żydowskie, żeby walczyli z bandytami, a Tacyt zanotował w „Rocznikach” (II 85) cyniczny rachunek, że jeśli wymrą od ciężkiego klimatu, strata będzie niewielka. Górale z Barbagii jeszcze w 594 r. byli w większości poganami: papież Grzegorz Wielki chwalił w liście ich wodza Hospitona, który przyjął chrzest, gdy jego lud wciąż czcił drewno i kamienie.

Wandalowie z Afryki zajęli nadmorskie miasta w 456 r., a w 534 r. wyspa przeszła pod władzę Bizancjum. Od VIII w. arabskie najazdy wypędzały ludzi z wybrzeża: w IX w. mieszkańcy Tharros przenieśli się do Oristano, a Karalis do Santa Igia. Z bizantyjskiego urzędu zarządcy wyrosły cztery judykaty (Cagliari, Arborea, Torres i Gallura); już papież Jan VIII w 872 r. nazywał ich władców „książętami Sardynii”, a list Grzegorza VII z 1073 r. wymienia czterech sędziów z imienia. Kupieckie republiki Pizy i Genui przejmowały je kolejno: Cagliari upadło w 1258 r., Torres w 1259 r., Gallura w 1288 r. W 1297 r. papież Bonifacy VIII nadał koronie Aragonii tytuł Królestwa Sardynii i Korsyki, a w 1323 r. Aragończycy wylądowali na wyspie i do 1326 r. wyparli Pizańczyków. Opór stawiała tylko Arborea: Marian IV w 1353 r. zerwał sojusz z Aragonią i w 1368 r. prawie wypędził ją z wyspy, a jego córka Eleonora utrzymała państwo do śmierci. Klęska pod Sanluri w 1409 r. przesądziła sprawę, Oristano poddało się 29 marca 1410 r., a w 1420 r. ostatni pretendent, Wilhelm z Narbony, sprzedał resztę ziem Aragonii za 100 000 florenów. Ostatni bunt sardyńskich możnych, Leonarda Alagona, upadł w bitwie pod Macomer w 1478 r.

Po wojnie o sukcesję hiszpańską wyspa przechodziła z rąk do rąk: w 1714 r. dostał ją cesarz Karol VI, w 1717 r. na krótko odbiła ją Hiszpania, a w 1720 r. mocarstwa przekazały ją Sabaudii. Gdy w 1793 r. Sardyńczycy sami odparli francuski desant pod Cagliari i na archipelagu La Maddalena (w jednym z oddziałów był młody Napoleon Bonaparte), a Turyn odrzucił ich „pięć żądań” o urzędy dla miejscowych i autonomię, 28 kwietnia 1794 r. mieszkańcy Cagliari wygnali z wyspy 514 urzędników z kontynentu razem z wicekrólem. To Sa die de sa Sardigna, od 1993 r. święto regionu. Dwa lata później sędzia Giovanni Maria Angioy poprowadził marsz przeciw feudałom, przegrał i umarł na wygnaniu. W XIX w. edykt o grodzeniu (1820) zamienił wspólne pastwiska i pola w prywatną własność, uderzając w pasterzy, a w latach 1822–1831 zbudowano drogę Carlo Felice z Cagliari do Sassari i Porto Torres, dzisiejszą SS131, po śladzie rzymskiej drogi. W 1847 r. tzw. doskonała fuzja zniosła odrębność administracyjną wyspy. W pierwszej wojnie światowej Brygada Sassari, utworzona 1 marca 1915 r. z Sardyńczyków, walczyła na Krasie i płaskowyżu Asiago, a jej pułki dostały po dwa złote medale; zginęło lub zostało rannych ponad 12 tys. jej żołnierzy. Po drugiej wojnie Fundacja Rockefellera rozpyliła w latach 1946–1950 ok. 267 ton DDT i skończyła z malarią, choć komara nie wytępiono. Statut autonomii przyjęto 26 lutego 1948 r., a pierwsze wybory regionalne odbyły się 8 maja 1949 r. W 1962 r. książę Karim Aga Khan z kilkoma finansistami założył konsorcjum Costa Smeralda i z pustego wybrzeża Gallury zrobił jeden z najdroższych kurortów Europy, a w tym samym czasie w głębi wyspy trwała fala porwań dla okupu: w latach 1960–1997 naliczono ich ok. 150–200, zależnie od źródła.

Postacie

• Eleonora d'Arborea (ok. 1347–1404) – urodzona w Katalonii córka sędziego Mariana IV, od 1383 r. rządziła Arboreą w imieniu synów i prowadziła wojnę z Aragonią, gdy jej mąż Brancaleone Doria był przetrzymywany przez Aragończyków jako zakładnik. Rozbudowała Carta de Logu, zbiór praw spisany po sardyńsku, który przetrwał do 1827 r.; zmarła prawdopodobnie na dżumę, a jej grobu nie odnaleziono.
• Giovanni Maria Angioy (1751–1808) – sędzia z Bono, w 1796 r. jako alternos z uprawnieniami wicekróla poszedł do Sassari, gdzie witano go jak wyzwoliciela, i próbował znieść daniny feudalne. Pobity pod Oristano 8 czerwca 1796 r., uciekł do Francji i umarł w Paryżu; dla sardyńskich ruchów narodowych to bohater.
• Giuseppe Garibaldi (1807–1882) – urodzony w Nicei, wtedy w Królestwie Sardynii, w 1855 r. za spadek po bracie kupił połowę wysepki Caprera na archipelagu La Maddalena i od 1856 r. mieszkał tam, uprawiając ziemię między wyprawami. Zmarł w swoim domu Casa Bianca na Caprerze 2 czerwca 1882 r. i leży pod granitowym głazem obok; od 1978 r. to muzeum Compendio Garibaldino.
• Honoré de Balzac (1799–1850) i polski trop – w 1838 r. tonący w długach francuski pisarz przyjechał na Sardynię szukać srebra w żużlach starych kopalń, które dawni hutnicy mieli wytapiać niedokładnie. Podróż opisał w listach do Eweliny Hańskiej z Rzewuskich, polskiej ziemianki z Wierzchowni, z którą ożenił się w 1850 r.: 2 kwietnia pisał z Ajaccio, że płynie obejrzeć kopalnie porzucone w czasach odkrycia Ameryki w okolicy Argentiery między Alghero a Sassari; z łodzi w porcie Alghero (karta w przewodniku), gdzie odbywał kwarantannę, pisał, że tu zaczyna się Afryka; 17 kwietnia z Cagliari – że przejechał wyspę konno i dyliżansem, widział wielką biedę i bogate stroje ludowe. Z Genui wyznał 22 kwietnia, że genueński kupiec, od którego miał pomysł, sam zdobył koncesję, a jemu zostały próbki rudy.
• Grazia Deledda (1871–1936) – pisarka z Nuoro, laureatka literackiej Nagrody Nobla za 1926 r., pierwsza Włoszka i druga kobieta po Selmie Lagerlöf z tą nagrodą. Pisała po włosku o pasterskiej Sardynii, winie i karze; jej dom rodzinny w Nuoro jest muzeum (Museo Deleddiano), a „Canne al vento” rozgrywa się w Galtellì (karta w przewodniku).
• Antonio Gramsci (1891–1937) – urodzony w Ales, dorastał w Ghilarzy; w 1921 r. współzałożyciel Komunistycznej Partii Włoch, w 1926 r. aresztowany przez faszystów mimo immunitetu poselskiego. W więzieniu napisał ponad 30 zeszytów (ok. 3000 stron), z których pochodzi pojęcie hegemonii kulturowej, do dziś jedno z najczęściej cytowanych w naukach społecznych.
• Emilio Lussu (1890–1975) – z Armungii, oficer Brygady Sassari na płaskowyżu Asiago, autor jednej z najlepszych włoskich książek o pierwszej wojnie, „Un anno sull'Altipiano” (Rok na płaskowyżu, Paryż 1938). Współzałożyciel Sardyńskiej Partii Akcji, w 1929 r. uciekł z zesłania na Lipari, w Paryżu współtworzył antyfaszystowski ruch Giustizia e Libertà, po wojnie był ministrem.
• Sassari, miasto prezydentów – z Sassari pochodzą Antonio Segni (1891–1972), minister rolnictwa w czasie reformy rolnej 1950 r., który kazał wywłaszczyć większość własnego majątku, i prezydent Włoch w latach 1962–1964; Francesco Cossiga (1928–2010), minister spraw wewnętrznych w czasie porwania Aldo Moro w 1978 r. i prezydent w latach 1985–1992; oraz jego kuzyn drugiego stopnia Enrico Berlinguer (1922–1984), sekretarz Komunistycznej Partii Włoch w latach 1972–1984, twórca „historycznego kompromisu” z chadecją i twarz eurokomunizmu.
• Maria Lai (1919–2013) – artystka z Ulassai w Ogliastrze. W 1981 r. w akcji „Legarsi alla montagna” (Przywiązać się do góry) mieszkańcy połączyli domy wsi ze sobą i ze szczytem Monte Gedili 27 km niebieskiej wstążki; od 2006 r. jej prace (ok. 140) pokazuje muzeum Stazione dell'Arte w dawnej stacji kolejowej.
• Fabrizio De André (1940–1999) – genueński pieśniarz, od połowy lat 70. rolnik w Gallurze. 27 sierpnia 1979 r. porwano go razem z partnerką, piosenkarką Dori Ghezzi, i trzymano w górach do grudnia; z tego doświadczenia powstała piosenka „Hotel Supramonte” na płycie z 1981 r.

Klimat i pora roku

Średnie miesięczne z lat 1971–2000 (stacje meteorologiczne lotnictwa wojskowego Włoch); temperatura morza orientacyjna. Capo Bellavista leży na wschodnim wybrzeżu przy Arbatax, ok. 60 km na południe od Orosei, Alghero ok. 45 km na północ od Bosy.

Lato na Sardynii jest suche: w lipcu pada średnio jeden dzień w miesiącu, a deszcz wraca dopiero we wrześniu, często jako gwałtowne burze na wschodnim wybrzeżu. Na brzegu morza w lipcu jest ok. 29–31 °C w dzień i 17–21 °C w nocy, ale w głębi wyspy jest znacznie goręcej: na równinie Campidano (Decimomannu) średnie lipcowe maksimum to 31,8 °C, a w górach chłodniej, w Fonni na wysokości 1029 m ok. 26 °C. Fale upału z Afryki podnoszą temperaturę w dolinach i na równinach powyżej 40 °C. Rekord wyspy z 24 lipca 2023 r. (48,2 °C w Jerzu i Lotzorai w Ogliastrze) pobiła 19 lipca 2026 r. stacja w Orani koło Nuoro: 48,4 °C, wartość zatwierdzona według prasy przez regionalną agencję środowiska ARPAS [do sprawdzenia]. Lotnisko Cagliari-Elmas zanotowało 17 lipca 2026 r. 45,2 °C (stan na 2026-10). Najcieplejsze morze jest w sierpniu i na początku września (ok. 25 °C), a od czerwca do września trwa sezon kąpielowy.

Najważniejszym wiatrem jest maestrale (mistral), północno-zachodni wiatr spływający doliną Rodanu. Wieje od kilku godzin do 4–5 dni z rzędu, w porywach przekracza 100 km/h, a na zachodnim i północnym wybrzeżu podnosi wysokie fale. Latem chłodzi zachód i środek wyspy, ale wschodnie wybrzeże i okolice Cagliari leżą wtedy w zawietrznej i robi się tam goręcej. Dla baz oznacza to co innego: w Bosie dzień z mistralem to wzburzone morze i lepiej wybrać wycieczkę w głąb lądu, a w Orosei morze jest wtedy zwykle spokojne, tylko upał większy. Na plaże najlepsze są lipiec–wrzesień. Na objazdy motocyklem przyjemniejsze są maj, czerwiec i wrzesień, a październik bywa ciepły, ale dni są krótsze i wraca deszcz.

Dla lipca na motocyklu wniosek jest prosty: jeździć od świtu do ok. 11:00 i pod wieczór, a południe spędzać na plaży albo w cieniu. W głębi wyspy trzeba liczyć się z temperaturą powyżej 40 °C, a w górach Gennargentu jest o kilka stopni chłodniej. Dobrze mieć przewiewną kurtkę z siatki, dużo wody i zapas paliwa, bo w górach stacji jest mało. Od 1 czerwca do 31 października trwa okres wysokiego zagrożenia pożarowego (stan na 2026-10). Obowiązuje wtedy zakaz rozpalania ognia na otwartym terenie, a przy pożarze drogi bywają zamykane. Przy silnym mistralu na odsłoniętych odcinkach, jak nadmorska droga Alghero–Bosa, trzeba uważać na boczne porywy.

Z czego żyją mieszkańcy

• Turystyka: w 2024 r. hotele i kwatery zanotowały ponad 15 mln noclegów, o 9,9% więcej niż rok wcześniej. Przyjechało ponad 2 mln turystów z zagranicy, najwięcej z Niemiec (24%) i Francji (15%). Lipiec jest ulubionym miesiącem cudzoziemców, a sierpień Włochów. Ruch skupia się na wybrzeżu: ponad połowa noclegów przypada na prowincję Sassari z Gallurą i Alghero. Na tysiąc mieszkańców przypada ok. 9900 noclegów rocznie, przy średniej włoskiej ok. 7900. Poza sezonem wiele nadmorskich miejscowości pustoszeje.
• Owce i ser: Sardynia hoduje blisko połowę owiec we Włoszech (ok. 45% według ISMEA, stan na koniec 2022 r.) i daje blisko 70% krajowego mleka owczego. Z niego powstaje głównie pecorino romano: mimo nazwy ok. 92% tego sera robi się na Sardynii. Pasterze są uzależnieni od cen mleka. W lutym 2019 r., gdy płacono im ok. 60 eurocentów za litr, wylewali mleko na drogi i do rowów.
• Korek: na Sardynii rośnie większość włoskich lasów dębu korkowego i pozyskuje się tu ok. 80% krajowego korka. Ośrodkiem przetwórstwa są Calangianus i Tempio Pausania w Gallurze. Z korka powstają tam głównie korki do wina, a w 2024 r. eksport wyraźnie spadł.
• Wino: czerwone Cannonau z głębi wyspy i białe Vermentino. Vermentino di Gallura jest jedynym winem DOCG na Sardynii, czyli z najwyższą włoską kategorią pochodzenia (od 1996 r.).
• Granit: Gallura i okolice Buddusò to zagłębie granitu: różowego, szarego i grubokrystalicznego ghiandone spod Tempio. Kamieniołomy widać przy drogach na północnym wschodzie.
• Przemysł: największym zakładem jest rafineria Saras w Sarroch pod Cagliari (ok. 300 tys. baryłek ropy na dobę), od 2024 r. należąca do koncernu Vitol. Hutnictwo w Portovesme na południowym zachodzie upada: linię ołowiu zamknięto w 2023 r., a linię cynku Glencore 23 grudnia 2024 r. Pracę straciło ponad tysiąc osób, a przyszłość zakładu jest niepewna (stan na 2026-10).
• Praca i wyludnianie: bezrobocie zmienia się z sezonem turystycznym: w II kwartale 2025 r. wyniosło 11,1%, w III kwartale 8,6%, przy średniej włoskiej 5,6%. Ludność maleje o ok. 0,5% rocznie (1 562 381 mieszkańców na koniec 2024 r.). Dzietność należy do najniższych w Europie: w 2025 r. wyniosła 0,85 dziecka na kobietę, najmniej we Włoszech. Najszybciej pustoszeją małe wsie w głębi wyspy.

Znaczenie dziś

• Autonomia: Sardynia ma specjalny statut autonomii, uchwalony ustawą konstytucyjną z 26 lutego 1948 r. Pierwsze wybory do parlamentu regionalnego w Cagliari odbyły się 8 maja 1949 r. Od 20 marca 2024 r. regionem kieruje Alessandra Todde (ur. 1969 w Nuoro), pierwsza kobieta na tym stanowisku (stan na 2026-10).
• Język: sardyński jest uznany za język mniejszości historycznej przez ustawę państwową z 1999 r. i dwie ustawy regionalne (1997, 2018). Mówi nim ok. 1 mln osób, ale UNESCO uznaje go za język zdecydowanie zagrożony, bo młode pokolenie przejmuje go coraz rzadziej. Ma dwie główne odmiany: logudorską na północy i kampidańską na południu.
• Poligony wojskowe: na wyspie leży ok. 65% włoskich terenów wojskowych, a wojsko zajmuje ok. 35–37 tys. ha (szacunki prasowe, różne w zależności od źródła). Największe są poligony Salto di Quirra koło Perdasdefogu w Ogliastrze (ok. 12 tys. ha na lądzie), Capo Teulada na południu i Capo Frasca nad Zatoką Oristano. Wokół nich od lat trwa spór o zdrowie mieszkańców i skażenie ziemi. Proces dowódców Quirry zakończył się w 2021 r. uniewinnieniem, a proces szefów sztabu w sprawie zniszczenia półwyspu Delta pod Teuladą w 2024 r. także bez wyroków skazujących. Podczas ćwiczeń zamyka się fragmenty morza i dróg.
• Einstein Telescope: podziemny detektor fal grawitacyjnych, jedna z największych planowanych inwestycji naukowych Europy. Kandydatem jest dawna kopalnia rud metali Sos Enattos koło Luli, ok. 20 km w linii prostej od Orosei, jedno z najcichszych sejsmicznie miejsc w Europie. Rywale to pogranicze Mozy i Renu (Holandia, Belgia, Niemcy) oraz Łużyce w Saksonii. Decyzja o miejscu i kształcie (jeden trójkąt albo dwa detektory w kształcie litery L, np. na Sardynii i w Saksonii) ma zapaść w 2027 r. We wrześniu 2026 r. w Sos Enattos zaczęto budowę laboratorium badawczego ET-SUnLab za ok. 20 mln euro (stan na 2026-10).
• Sardinia Radio Telescope: radioteleskop z w pełni ruchomą czaszą o średnicy 64 m koło San Basilio, na północ od Cagliari, otwarty w 2013 r. Prowadzi go włoski instytut astrofizyki INAF. Służy radioastronomii i łączności z sondami kosmicznymi Włoskiej Agencji Kosmicznej.
• Spór o wiatraki i panele: inwestorzy złożyli wnioski o podłączenie farm wiatrowych i słonecznych o łącznej mocy ok. 50–58 GW, a plan krajowy przewiduje dla Sardynii ok. 6,3 GW nowych źródeł do 2030 r. Wielu Sardyńczyków widzi w tym kolonializm energetyczny. Regionalną ustawę o terenach dopuszczonych pod elektrownie z grudnia 2024 r. Trybunał Konstytucyjny w grudniu 2025 r. w dużej części uchylił. Obywatelski projekt ustawy „Pratobello 24” poparło 210 729 osób, podpisy złożono w październiku 2024 r. Nazwa nawiązuje do zwycięskiego protestu pasterzy z Orgosolo z 1969 r. przeciw poligonowi na pastwiskach Pratobello (Orgosolo – karta w przewodniku). Projekt utknął w komisjach parlamentu regionalnego (stan na 2026-10) [do sprawdzenia przed wyjazdem].
• Niebieska strefa: w 2004 r. lekarz Gianni Pes i demograf Michel Poulain opisali skupisko długowiecznych mężczyzn w górskich wsiach prowincji Nuoro. Wsie zaznaczali na mapie niebieskim długopisem i stąd nazwa „niebieskiej strefy”. Pojęcie spopularyzował amerykański dziennikarz Dan Buettner (ur. 1960). Część badaczy kwestionuje jednak dokładność danych o wieku najstarszych mieszkańców.
• Costa Smeralda: 14 marca 1962 r. książę Karim Aga Chan IV (1936–2025) z partnerami założył konsorcjum, które z pasterskiego wybrzeża w gminie Arzachena zrobiło luksusowy kurort. Zabudowę zatwierdzał czteroosobowy komitet architektów, a centrum Porto Cervo zaprojektował Luigi Vietti (1903–1998). Styl udaje dawną wiejską zabudowę: nieregularne dachy, granit, jałowiec i kasztan. Od 2012 r. konsorcjum kontroluje kapitał z Kataru. To symbol turystyki elitarnej i zarazem sporu o zabudowę wybrzeża.

Co zobaczyć

• Su Nuraxi w Barumini – największy i najlepiej zbadany zespół nuragiczny wyspy: bazaltowa wieża z XVII–XIII w. p.n.e., bastion z czterema wieżami i wioska z ok. 50 chat, odkopane w latach 1950–1957 przez urodzonego w Barumini archeologa Giovanniego Lilliu (1914–2012); na liście UNESCO od 1997 r.
• Cagliari: dzielnica Castello i Narodowe Muzeum Archeologiczne – pizańskie mury na wzgórzu nad zatoką, z wieżami San Pancrazio (1305) i dell'Elefante (1307), a w muzealnej Cittadella dei Musei największa kolekcja brązowych figurek nuragicznych.
• Cabras i Giganci z Mont'e Prama – w muzeum miejskim (Museo civico Giovanni Marongiu) stoją kamienni pięściarze, łucznicy i wojownicy wysocy na 2–2,5 m, wyorani przez rolników na półwyspie Sinis w marcu 1974 r.; ich datowanie jest sporne (od XIII do IX–VIII w. p.n.e.).
• Tharros i plaża Is Arutas (karta w przewodniku) – fenicko-punickie, potem rzymskie miasto na końcu półwyspu Sinis i plaża z kwarcowych ziaren w kształcie ryżu.
• Nurag Losa (karta w przewodniku) – trójlistny nurag z Abbasanty, którego wieża główna pochodzi z XV–XIII w. p.n.e.
• Studnia święta Santa Cristina w Paulilatino – 25 stopni schodzi do wody w precyzyjnie ciętej bazaltowej studni z ok. XI w. p.n.e.; według jednej z hipotez co ok. 18,6 roku Księżyc w szczycie swojego cyklu odbija się w wodzie na dnie.
• Santu Antine w Torralbie – „dom króla” (sa domo 'e su re) w Dolinie Nuragów: środkowa wieża zachowana do 17,5 m (pierwotnie znacznie wyższa) w trójkątnym bastionie, nazwana przez archeoastronoma Michaela Hoskina najbardziej wyrafinowaną budowlą z suchego kamienia na Ziemi.
• Alghero (karta w przewodniku) – katalońskie miasto w murach nad morzem, z bastionami na zachód słońca.
• Capo Caccia i Grota Neptuna (karta w przewodniku) – wapienny przylądek z klifami i jaskinią nad samą wodą.
• Bosa (karta w przewodniku) – kolorowe domy nad rzeką Temo pod zamkiem Malaspinów.
• Zatoka Orosei: Cala Gonone i Cala Luna (karta w przewodniku) – białe wapienne klify, groty i plaże, do których dopływa się łodzią albo dochodzi pieszo.
• Archipelag La Maddalena i Caprera – granitowe wyspy na północnym krańcu wyspy, od 1994 r. park narodowy (ok. 5100 ha lądu i 15 000 ha morza), z promem z Palau; na Caprerze dom i grób Giuseppe Garibaldiego (1807–1882), który osiadł tam w 1856 r.

Perełki

Przyroda

• Gola di Gorropu (karta w przewodniku: Orientale Sarda) – kanion rzeki Flumineddu na granicy Orgosolo i Urzulei, ze ścianami ponad 500 m i przesmykiem szerokim miejscami na 4 m; żyją tu endemity, m.in. orlik rosnący tylko w tym wąwozie i traszka sardyńska, jeden z najrzadszych płazów Europy. Dojście: ok. 4 km z przełęczy Genna Silana (z powrotem ok. 650 m podejścia) albo ok. 7 km prawie po płaskim od strony Dorgali; w lipcu tylko o świcie.
• Flamingi w Molentargius – park regionalny (od 1999 r., ok. 1600 ha) wśród dawnych salin między Cagliari a Quartu Sant'Elena; flamingi różowe gniazdują tu od 1993 r. i żywią się drobnymi skorupiakami (Artemia salina) ze słonej wody. Sól przestano tu wydobywać w 1985 r. Ptaki widać z dróg i ścieżek parku, nawet kilka minut od plaży Poetto.
• Giara di Gesturi – bazaltowy płaskowyż na wysokości ok. 550 m, ok. 4400 ha, powstały z wylewów lawy ok. 2 mln lat temu. Rośnie tu las dębu korkowego, a ok. 30 płytkich sezonowych stawków (paulis) trzyma wodę do lata. Mieszkają tu małe dzikie konie (cavallini della Giara), uważane za jedne z ostatnich dziko żyjących koni w Europie; ich pochodzenie jest niepewne (sprowadzone może przez Fenicjan, może obecne od neolitu).
• Wydmy Piscinas – na Costa Verde w gminie Arbus, wśród jednych z najwyższych ruchomych wydm Europy: do ok. 100 m wysokości, na ok. 28 km² i do 2 km w głąb lądu. Na plaży składają jaja żółwie karetta. Dojazd prowadzi przez dawne osiedla górnicze Ingurtosu i Naracauli [stan nawierzchni dojazdu do sprawdzenia].

Krajobraz

• Tiscali – wioska nuragiczna ukryta w ogromnym zapadlisku krasowym na szczycie góry Tiscali (518 m), w masywie Supramonte między Oliena a Dorgali. Zbudowana w XV/XIV–IX/VIII w. p.n.e., używana jeszcze w czasach rzymskich; z zewnątrz jej nie widać, wchodzi się przez szeroki otwór w skalnej ścianie. Wstęp płatny, dojście kilkugodzinnym szlakiem [czas marszu do sprawdzenia].
• Cala Goloritzé – zatoczka w gminie Baunei, powstała po osuwisku w 1962 r., z wapienną iglicą wysoką na 143 m i naturalnym łukiem skalnym; chroniona od 1993 r. Schodzi się tylko pieszo z płaskowyżu Golgo (ok. 470 m różnicy wysokości, ok. 1,5 h), łodzie motorowe nie mogą przybijać. Wejście jest limitowane i płatne, z rezerwacją z wyprzedzeniem (stan na 2026-10) [zasady do sprawdzenia przed wyjazdem].
• Capo Testa – granitowy półwysep koło Santa Teresa Gallura, połączony z lądem wąskim przesmykiem z dwiema plażami. Wiatr wyrzeźbił tu skały w fantastyczne kształty, a Rzymianie wydobywali granit wywożony do Rzymu (według jednej z hipotez także na kolumny Panteonu). Z cypla widać Korsykę: wyspy Lavezzi i biały klif Bonifacio (karta w przewodniku) po drugiej stronie cieśniny.

Architektura

• Santa Trinita di Saccargia – romański kościół w polach koło Codrongianos, w pasy z białego wapienia i czarnego bazaltu, z wysoką dzwonnicą. Konsekrowany 5 października 1116 r., ufundowany według kroniki opactwa (condaghe) przez judyka Torres Costantina I [lata życia do sprawdzenia] i jego żonę Marcusę po narodzinach syna; oddany mnichom kamedułom. W absydzie freski z końca XII w. Popularna opowieść o łaciatej krowie, od której ma pochodzić nazwa, nie ma oparcia w dokumentach: nazwa wywodzi się raczej od średniowiecznego Sacraria.
• Romański szlak Logudoro – ok. 35 km bocznymi drogami od Saccargii przez Ardarę (Santa Maria del Regno z ciemnego bazaltu, gdzie przysięgali władcy Torres, z ogromnym XVI-wiecznym poliptykiem w ołtarzu) do Sant'Antioco di Bisarcio koło Ozieri (dawna katedra odbudowana w 1. połowie XII w.). Od Bosy do Saccargii jest ok. 70 km (szacunkowo).
• Castelsardo – miasteczko na skalnym cyplu (114 m) nad zatoką Asinara, wokół zamku rodu Doria: tradycja mówi o 1102 r., wykopaliska wskazują na 2. połowę XIII w. Nazywało się kolejno Castelgenovese, Castelaragonese (od ok. 1520 r.) i od 1767 r. Castelsardo. W zamku jest muzeum plecionkarstwa śródziemnomorskiego (koszyki plecione tu od pokoleń), niżej katedra Sant'Antonio Abate z dzwonnicą pod majolikową kopułą; przy drodze do Sedini stoi trachitowa Skała Słonia (Roccia dell'Elefante). W Wielki Poniedziałek odbywa się procesja Lunissanti.
• Castello w Cagliari – górne miasto (Casteddu 'e susu) zbudowane przez Pizańczyków w XIII w.: wieże San Pancrazio (1305) i dell'Elefante (1307) zaprojektował Giovanni Capula [lata życia nieznane]. Katedra Santa Maria, wspominana od 1254 r., jest katedrą od 1258 r., gdy Piza zniszczyła dawną stolicę judykatu, Santa Igię. Z tarasów bastionu Saint Remy widać zatokę, saliny i flamingi Molentargius.

Życie społeczne

• Śpiew a tenore – czterech mężczyzn w ciasnym kręgu: solista (boche) i chór z gardłowych głosów bassu i contra oraz mesu boche. Tradycja pasterska Barbagii i środka wyspy, śpiewana w barach, na weselach, przy strzyży owiec, na świętach i w karnawale; teksty sięgają od dawnych poematów po emigrację i bezrobocie. Na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO od 2005 r. (wpis na listę reprezentatywną w 2008 r.).
• Ulassai i Maria Lai – wieś na prawie 800 m wśród wapiennych płaskowyżów (tacchi) Ogliastry, rodzinna wieś artystki Marii Lai (1919–2013). 8 września 1981 r. w akcji „Legarsi alla montagna” (Przywiązać się do góry) mieszkańcy połączyli domy 27-kilometrową niebieską wstążką z górą Gedili: między sąsiadami bez przyjaźni wstążka szła prosto, między przyjaciółmi wiązano węzeł, między zakochanymi kokardę. Inspiracją była miejscowa legenda o dziewczynce, która w 1861 r. przeżyła obryw skalny, idąc za niebieską nicią na niebie. Prace artystki są w muzeum Stazione dell'Arte (od 2006 r.) i na ulicach wsi; obok jaskinia Su Marmuri i wodospad Lequarci [przepływ wody w lipcu do sprawdzenia].
• Pasterstwo i transhumancja (tràmuda) – pasterze z Barbagii przez wieki schodzili jesienią ze stadami na zimowe pastwiska w nizinie Campidano koło Oristano i wracali dopiero latem; w tym czasie wsią, domem i wychowaniem dzieci zajmowały się kobiety. Sezonowe przepędzanie stad jako tradycja kilku krajów Europy, w tym Włoch, jest od 2023 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Z siodła widać ślady tego świata: stada na drogach, kamienne szałasy pasterskie, owczarnie na odludziu.
• Stulatkowie – górskie wsie prowincji Nuoro i Ogliastry to pierwsza opisana „niebieska strefa” długowieczności: wyróżnili ją demografowie Michel Poulain i Gianni Pes (badania 1999 i 2004). W Seulo (ok. 800 mieszkańców) w latach 1996–2016 żyło dwudziestu stulatków, a Perdasdefogu trafiło do Księgi Guinnessa jako miejsce o największym zagęszczeniu stulatków [rok wpisu do sprawdzenia]. Wyjątkowe jest to, że stulatków mężczyzn jest tu prawie tyle samo co kobiet. Część badaczy zwraca uwagę na możliwe błędy w dokumentach wieku.
• Murale w Orgosolo (karta w przewodniku) – polityczne i społeczne malowidła na ścianach domów, od 1969 r. kronika walk wsi o ziemię i komentarz do spraw świata.

Święta i wydarzenia

• Sant'Antonio Abate i pierwsze wyjście Mamuthones, Mamoiada – 16–17 stycznia. Wieczorem 16 stycznia w całej Barbagii płoną ogniska ku czci świętego, także w Orosei (karta w przewodniku). W Mamoiadzie po raz pierwszy w roku wychodzą Mamuthones w czarnych drewnianych maskach i owczych skórach, z dzwonami krowimi na plecach, oraz Issohadores z lassami.
• Karnawał w Mamoiadzie i Sa Sartiglia, Oristano – niedziela i wtorek ostatkowy (w 2026 r. 15 i 17 lutego). Na Sartiglii jeździec w masce, su Componidori, który od ubrania aż do zachodu słońca nie może dotknąć ziemi, próbuje w galopie przebić szpadą zawieszoną gwiazdę. Data zależy od Wielkanocy.
• Sant'Efisio, Cagliari – 1–4 maja. Procesja z Cagliari do Nory, miejsca męczeństwa świętego, i z powrotem, z tysiącami uczestników w strojach ludowych. Spełnia ślubowanie miasta z 1656 r., złożone podczas zarazy, i w 2026 r. odbyła się po raz 370.
• Santa Maria 'e Mare, Orosei (karta w przewodniku) – zwykle ostatnia niedziela maja [do sprawdzenia]. Przystrojone kwiatami łodzie wiozą figurę Matki Bożej rzeką Cedrino do kościółka przy ujściu.
• Cavalcata Sarda, Sassari – niedziela w drugiej połowie maja (w 2026 r. 17 maja). Pochód grup w strojach ludowych z całej wyspy i pokazy jeźdźców, tradycja od 1899 r., gdy tak witano w Sassari parę królewską, Humberta I (1844–1900) i Małgorzatę.
• S'Ardia de Santu Antinu, Sedilo – w lipcu, co roku 6 i 7 lipca (6 lipca o zachodzie słońca, 7 lipca rano). Szaleńczy galop ok. 100 jeźdźców wokół sanktuarium cesarza Konstantyna Wielkiego (ok. 272–337), czczonego tu jako święty. Upamiętnia jego zwycięstwo przy Moście Mulwijskim w 312 r. Z Bosy to ok. 60 km, z Orosei ok. 100 km (szacunkowo).
• L'Isola delle Storie, Gavoi – w lipcu, pierwszy weekend lipca (w 2026 r. 2–5 lipca). Festiwal literacki w kamiennej wsi w Barbagii, z pisarzami z Włoch i ze świata, ok. 75 km z Orosei (szacunkowo) [daty na kolejne lata do sprawdzenia].
• Madonna del Naufrago, Villasimius – w lipcu, zwykle w drugiej połowie miesiąca (w 2024 r. 16–21 lipca) [do sprawdzenia]. Procesja łodzi do figury Matki Bożej zatopionej na głębokości 11 m przy wyspie Cavoli. Daleko od obu baz, na południowo-wschodnim cyplu wyspy.
• Time in Jazz, Berchidda – sierpień (w 2026 r. 8–16 sierpnia, część koncertów już w czerwcu). Festiwal jazzowy trębacza Paola Fresu (ur. 1961) w jego rodzinnej wsi i okolicznych miejscowościach Gallury.
• I Candelieri (Faradda di li Candareri), Sassari – 14 sierpnia. Cechy rzemieślnicze w tańcu znoszą ulicami ogromne drewniane „świece”, spełniając ślubowanie z czasu zarazy. Od 2013 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO razem z innymi włoskimi procesjami wielkich konstrukcji noszonych na ramionach.
• Festa del Redentore, Nuoro – ostatni tydzień sierpnia (w 2026 r. 22–29 sierpnia). Wielki pochód strojów ludowych w niedzielę i pielgrzymka 29 sierpnia na Monte Ortobene, do brązowego posągu Chrystusa ustawionego w 1901 r.
• Corsa degli Scalzi, Cabras, i Regnos Altos, Bosa – wrzesień. Pierwszy weekend września setki boso biegnących mężczyzn niosą figurę Zbawiciela z Cabras do San Salvatore di Sinis, niedaleko Tharros (karta w przewodniku). Upamiętniają ocalenie figury przed piratami w 1619 r. W drugi weekend września Bosa (karta w przewodniku) święci Matkę Bożą z Regnos Altos: mieszkańcy dzielnicy Sa Costa ustawiają na ulicach ukwiecone ołtarzyki.

Kuchnia i zwyczaje

• Pane carasau: cienkie jak papier, chrupiące placki pasterzy, które wytrzymują miesiące; skropione oliwą i posolone to pane guttiau.
• Porceddu: prosię pieczone powoli na rożnie nad ogniem z drewna i mirtu, danie świąt i pasterskich obiadów.
• Culurgiones i malloreddus: pierożki z ziemniakami, pecorino i miętą, zawijane jak kłos, oraz drobne kluseczki z szafranem.
• Pecorino sardo i fiore sardo: sery z mleka owczego; casu marzu z żywymi larwami to lokalna osobliwość, oficjalnie zakazana w handlu.
• Seadas: smażony pieróg z serem, polany miodem, często gorzkim miodem z chruściny (corbezzolo).
• Napoje: czerwone wino Cannonau, białe Vermentino, likier z mirtu (mirto) na koniec posiłku.
• Święta: w maju procesja Sant'Efisio w Cagliari, w lipcu gonitwa S'Ardia w Sedilo, w sierpniu Redentore w Nuoro i Candelieri w Sassari [daty do sprawdzenia]; karnawały w głębi wyspy z maskami Mamuthones i Issohadores.
• Śpiew a tenore: cztery męskie głosy, w tym gardłowy bassu, naśladujące dźwięki pastwisk; od 2005 r. na liście niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

W literaturze

• Herodot (ok. 484 – ok. 425 p.n.e.) – nazywa Sardo (Sardynię) „największą ze wszystkich wysp”, choć w rzeczywistości nieco większa jest Sycylia. W księdze I „Dziejów” opowiada o radzie Biasa z Prieny (VI w. p.n.e., jeden z siedmiu mędrców): po podboju Jonii przez Persów Jonowie mieli wspólnie popłynąć na Sardynię i założyć tam jedno miasto dla wszystkich, bo tylko tak zachowają wolność. Nie posłuchali. W księgach V i VI Histiajos z Miletu obiecuje królowi Dariuszowi, że uczyni „Sardo, największą wyspę” jego trybutariuszem, a w księdze VII wśród najemników Kartaginy pod Himerą (480 p.n.e.) są Sardyńczycy. Wyspa jest u Herodota krainą obietnicy na dalekim zachodzie.
• Arystoteles (384–322 p.n.e.) – w „Fizyce” (IV 11), w wywodzie o naturze czasu, przywołuje sardyński mit o ludziach, którzy „śpią przy herosach”: po przebudzeniu nie czują, że minął jakiś czas, bo łączą dawne „teraz” z obecnym. Późniejsi komentatorzy (Filoponos, Symplicjusz) pisali o kilkudniowym śnie przy grobach herosów. Od pracy Raffaele Pettazzoniego z 1912 r. część badaczy łączy to z rytuałem inkubacji przy nuragicznych grobowcach gigantów, ale to interpretacja, nie pewnik.
• Pauzaniasz (ok. 110 – ok. 180 n.e.) – w X księdze „Wędrówki po Helladzie” opisuje w Delfach brązowy posąg Sardosa, dar mieszkańców wyspy, i robi długą dygresję o Sardynii, „bo Grecy mało o niej wiedzą”. Grecy nazywali ją Ichnussa, bo jej kształt przypomina ślad stopy (ichnos). Pauzaniasz wylicza kolejnych przybyszów: Libijczyków pod wodzą Sardosa, od którego wyspa wzięła nazwę, Aristajosa, Iberów z Noraksem, założycielem Nory, „pierwszego miasta na wyspie”, Iolaosa z Tespijczykami i Ateńczykami, założyciela Olbii, Trojan uciekłych w góry (Ilienses), Korsykanów i Kartagińczyków. Notuje też, że na wyspie nie ma węży jadowitych ani wilków, a jedno ziele, podobne do selera, zabija śmiechem. Stąd według niego „śmiech sardoński”.
• Dante Alighieri (1265–1321) – w „Czyśćcu” Barbagia jest miarą dzikości obyczajów (cytat w karcie Orgosolo, karta w przewodniku). W „Piekle” (XXII) wśród przekupnych urzędników siedzą brat Gomita z Gallury i Michel Zanche z Logudoro, którym „nie męczą się języki”, gdy mówią o Sardynii. W pieśni XXVI Odyseusz w ostatniej podróży mija „wyspę Sardów”.
• Honoré de Balzac (1799–1850) – listy do Eweliny Hańskiej z wiosny 1838 r. to jedna z pierwszych relacji z podróży przez wyspę: pustkowia, długie dni w siodle, bieda wsi i przepych strojów (szczegóły w sekcji „Postacie”).
• Grazia Deledda (1871–1936) – urodzona w Nuoro, Nagroda Nobla za 1926 r. (wręczona w 1927 r.), pierwsza Włoszka z literackim Noblem. Pisała po włosku o Barbagii i Baronii: „Elias Portolu” (1903), „Cenere” (1904), „Canne al vento” (1913, akcja w Galtellì, karta w przewodniku), „La madre” (1920). Jej dom rodzinny w dzielnicy Santu Predu w Nuoro jest muzeum, a od 1959 r. spoczywa w kościele Madonna della Solitudine u stóp Monte Ortobene.
• D. H. Lawrence (1885–1930) – w styczniu 1921 r. z żoną Friedą („q-b”, królowa pszczół) przypłynął z Palermo do Cagliari i przejechał wyspę: koleją wąskotorową przez Mandas do Sorgono, autobusem do Nuoro, gdzie myślał o Deleddzie, a potem wzdłuż wschodniego wybrzeża przez Orosei (karta w przewodniku) i Siniscolę do Terranovy (dziś Olbia) i promem do Civitavecchii. Z tej podróży powstało „Sea and Sardinia” (Nowy Jork 1921, z ilustracjami Jana Juty; frontispis przedstawia Orosei). Orosei zachwyciło go placem i migdałowcami w kwiatach, choć nikt nie chciał mu sprzedać chleba. Słynne zdanie o miejscu „poza czasem i historią” dotyczy Cagliari, które przypomniało mu Maltę.
• Pisarze XX i XXI w. – Salvatore Satta (1902–1975), prawnik z Nuoro, w „Il giorno del giudizio” (wyd. pośmiertnie 1977) odtworzył Nuoro z przełomu XIX i XX w. Gavino Ledda (ur. 1938 w Siligo), pasterz, który nauczył się czytać dopiero w wojsku, a potem został językoznawcą, opisał w „Padre padrone” (1975) surowe dzieciństwo na pastwisku; film braci Taviani (1977) dostał Złotą Palmę w Cannes. Sergio Atzeni (1952–1995) w „Passavamo sulla terra leggeri” (1996) opowiedział historię Sardyńczyków od mitycznych początków do klęski Arborei pod Sanluri w 1409 r. Michela Murgia (1972–2023) z Cabras w „Accabadorze” (2009, Premio Campiello 2010) wróciła do postaci kobiety, która w sardyńskiej wsi pomagała umrzeć cierpiącym.

Sardynia, która nie przypomina żadnego innego miejsca. Sardynia, która nie ma historii,
daty, rasy ani niczego do zaoferowania. Niech będzie Sardynia.
Podobno ani Rzymianie, ani Fenicjanie, ani Grecy, ani Arabowie nigdy Sardynii nie podbili.
Leży na zewnątrz – poza obiegiem cywilizacji. Jak kraj Basków.
Owszem, jest teraz włoska, ma swoje koleje i autobusy.
Ale wciąż istnieje Sardynia niezdobyta.

— D. H. Lawrence, „Sea and Sardinia” rozdz. I · przekład własny · tekst oryginalny

Sardinia, which is like nowhere. Sardinia, which has no history,
no date, no race, no offering. Let it be Sardinia.
They say neither Romans nor Phoenicians, Greeks nor Arabs ever subdued Sardinia.
It lies outside; outside the circuit of civilisation. Like the Basque lands.
Sure enough, it is Italian now, with its railways and its motor-omnibuses.
But there is an uncaptured Sardinia still.

Choć Jonowie byli pognębieni, nadal zbierali się w Panionion.
Słyszę, że Bias z Prieny dał im wtedy radę najpożyteczniejszą:
gdyby go usłuchali, mogliby być najszczęśliwszymi z Hellenów.
Radził, by Jonowie wyruszyli wspólną flotą, popłynęli na Sardynię
i założyli tam jedno miasto wszystkich Jonów. Tak, wolni od niewoli,
żyliby szczęśliwie, mając największą ze wszystkich wysp i panując nad innymi.
Gdyby zaś zostali w Jonii, nie widział – jak mówił – by mieli jeszcze być wolni.

— Herodot, „Dzieje” I 170 · przekład własny · tekst oryginalny

κεκακωμένων δὲ Ἰώνων καὶ συλλεγομένων οὐδὲν ἧσσον ἐς τὸ Πανιώνιον,
πυνθάνομαι γνώμην Βίαντα ἄνδρα Πριηνέα ἀποδέξασθαι Ἴωσι χρησιμωτάτην,
τῇ εἰ ἐπείθοντο, παρεῖχε ἂν σφι εὐδαιμονέειν Ἑλλήνων μάλιστα·
ὃς ἐκέλευε κοινῷ στόλῳ Ἴωνας ἀερθέντας πλέειν ἐς Σαρδὼ
καὶ ἔπειτα πόλιν μίαν κτίζειν πάντων Ἰώνων, καὶ οὕτω ἀπαλλαχθέντας σφέας δουλοσύνης εὐδαιμονήσειν,
νήσων τε ἁπασέων μεγίστην νεμομένους καὶ ἄρχοντας ἄλλων·
μένουσι δέ σφι ἐν τῇ Ἰωνίῃ οὐκ ἔφη ἐνορᾶν ἐλευθερίην ἔτι ἐσομένην.

Drogi motocyklowe

Odległości z bazy i długości odcinków są szacunkowe (planer tras, stan na 2026-10). Numery dróg według OpenStreetMap.

• SS125 Orientale Sarda: Dorgali – Genna Silana – Baunei (karta w przewodniku) – ok. 48 km wśród wapiennych gór Supramonte, z przełęczą Genna Silana (ok. 1017 m) nad kanionem Gorropu; długie łuki i serpentyny, dobry asfalt, prawie bez wiosek. Z Baunei można podjechać na płaskowyż Golgo (zejście do Cala Goloritzé). Z Orosei do Dorgali ok. 20 km. Ostatnie tankowanie w Dorgali.
• SP105 i SP106 Alghero – Bosa – ok. 44 km (w wielu przewodnikach jako SP49, dziś w OSM: SP105 od Alghero, SP106 do Bosy) nad klifami bez zabudowy, z punktami widokowymi nad morzem. Za Capo Marargiu, wulkanicznym cyplem na północ od Bosy, krążą sępy płowe z jedynej rodzimej kolonii we Włoszech (Costa dei Grifoni); ok. 7 km przed Bosą mija się wieżę Torre Argentina. Po drodze nie ma wsi, stacji ani cienia.
• SP71 Costa del Sud: Chia – Porto di Teulada – ok. 25 km nad południowym wybrzeżem: zatoczki Tuerredda i Cala Teuradda, przylądki Spartivento i Malfatano, wieże strażnicze; droga raz wspina się nad morze, raz odchodzi w głąb lądu. Dalej na zachód leży zamknięty poligon Capo Teulada. Daleko od obu baz (z Bosy ok. 205 km, z Orosei ok. 265 km w jedną stronę), więc to raczej odcinek na drogę powrotną do promu w Cagliari albo na osobny dzień.
• SS389 i stara droga przez Arcu Correboi (Gennargentu) – z Nuoro przez Mamoiadę do Fonni (ok. 1000 m) szybką SS389, dalej SP69 przez płaskowyż Pratobello i starą drogą (dziś SP ex SS389) przez przełęcz Arcu Correboi, ok. 1246 m, najwyższą asfaltową przełęcz wyspy, w dół do Villagrande Strisaili. Odcinek Fonni – Villagrande ok. 43 km. Nowa SS389var omija przełęcz tunelem (ok. 1,9 km), więc stara droga jest pusta, ale nawierzchnia bywa słaba [stan do sprawdzenia]. Z Orosei do Fonni ok. 70 km.
• Arbatax – Jerzu – Ulassai i pętla po Tacchi d'Ogliastra – ok. 40 km z wybrzeża w głąb: SS125 na południe od Tortolì, potem stara ex SS125 i SP11 „di Genna Cresia” pod górę do Jerzu, wsi wina Cannonau, i Ulassai na skraju wapiennych stołowych gór. Powrót można poprowadzić przez Osini i Gairo do SS198 i Lanusei. Z Orosei do Ulassai ok. 120 km, więc to przejażdżka na cały ranek w pojedynkę.
• Wybrzeże Gallury – SP90 z Castelsardo przez Valledorię i Isola Rossa w stronę Santa Teresa Gallura (ok. 80 km, z tego ok. 52 km SP90) wzdłuż granitowego wybrzeża; dalej SS133bis Santa Teresa – Palau (ok. 24 km) i, po krótkim promie z Palau, widokowe drogi SP53, SP114 i SP91 na wyspie La Maddalena. Z Bosy do Castelsardo ok. 130 km. W lipcu okolice Costa Smeralda i Palau są zatłoczone; najlepiej jechać rano.

Uwagi na wszystkie drogi:

• Zwierzęta na jezdni: krowy, owce, kozy i półdzikie świnie, za zakrętem i o każdej porze; dziki zwłaszcza o zmierzchu. Policja drogowa w Nuoro wymienia wałęsające się zwierzęta jako stałe zagrożenie na drogach prowincji.
• Upał: w lipcu na nizinach i w dolinach w głębi wyspy temperatura przekracza czasem 40°C, gdy napływa powietrze znad Sahary. Jeździć rano, mieć wodę, w górach wieczorem bywa chłodno.
• Wiatr i pożary: mistral latem wieje ponad 100 km/h, szarpie motocyklem na odkrytych klifach i podsyca pożary; drogi bywają wtedy zamykane [do sprawdzenia przed wyjazdem].
• Tankowanie w górach: w Barbagii, Ogliastrze i na Supramonte stacji jest mało; tankować do pełna w większych miejscowościach (Dorgali, Nuoro, Lanusei, Tortolì, Bosa, Alghero). Wiele stacji w nocy i w niedziele działa tylko jako samoobsługowe automaty [do sprawdzenia].

Co widać z siodła

• Nuragi: stożki z ogromnych kamieni na wzgórzach przy drodze, często na polach między owcami; brązowe tablice z napisem nuraghe wskazują większe.
• Dęby korkowe: pnie obdarte z kory do wysokości człowieka, rdzawe po świeżym zdarciu; korek zdejmuje się co ok. 10 lat.
• Czerwone domy przy drogach: dawne domy drogowców (case cantoniere) państwowego zarządu dróg, dziś często opuszczone albo zamienione na bary.
• Znaki z dziurami po śrutach: w głębi wyspy wiele tablic drogowych jest przestrzelonych; to stary, ponury żart myśliwych, a nie znak zagrożenia.
• Zwierzęta na jezdni: owce, kozy, krowy i półdzikie świnie, zwłaszcza w górach i za zakrętami; trzeba się z nimi liczyć o każdej porze.
• Wieże strażnicze na wybrzeżu: okrągłe wieże z XVI–XVII w., postawione za Hiszpanów przeciw piratom z Afryki.
• Murki z kamienia (muretti a secco): granice pastwisk układane bez zaprawy, ciągnące się kilometrami po wzgórzach.