Region · Grecja
Stereá Elláda / Roúmeli (Grecja Środkowa)
| Stolica | Lamia (region administracyjny Grecja Środkowa) |
|---|---|
| Powierzchnia | 15 549 km² (region: Beocja, Eubea, Ewrytania, Fokida, Ftiotyda); z Attyką i Etolią-Akarnanią ok. 24 800 km² |
| Ludność | ok. 508 tys. (region, 2021) |
| Szczyty | Giona 2510 m, Wardusia 2495 m, Parnas 2457 m |
| UNESCO | Delfy (1987), klasztor Hosios Lukas (1990) |
| Święta | 23 kwietnia – św. Jerzego w Arachowej (przesuwane, gdy wypada przed Wielkanocą); Czysty Poniedziałek – „wołoskie wesele” w Tebach |
O regionie
Grecja Środkowa to kraina między Peloponezem a Tesalią: od Przesmyku Korynckiego po dolinę Sperchiosu i Lamię. Grecy nazywają ją Stereá Elláda, „stały ląd”, w odróżnieniu od Peloponezu po drugiej stronie Zatoki Korynckiej, albo po staremu Rumeli, od tureckiego Rum-ili, „kraju Rzymian”, czyli Bizantyjczyków. Historyczna Rumelia obejmuje też Attykę i Etolię-Akarnanię. Opis skupia się na regionie administracyjnym ze stolicą w Lamii, a z Attyki tylko na Eleusis, przez które przejeżdża trasa. To kraina wapiennych gór (Giona, Wardusia, Parnas) i płaskich kotlin między nimi. Największa z nich, w Beocji, była dnem jeziora Kopais; jego osuszanie zaczęli Francuzi w 1865 r., a skończyła brytyjska spółka w 1931 r., odzyskując ok. 241 km² pól. Do regionu należy też Eubea, po Krecie największa wyspa Grecji, połączona z lądem mostami w Chalkidzie nad wąską cieśniną Euripos: północ wyspy to sosnowe lasy, kopalnie magnezytu koło Mantoudi i gorące źródła w Loutra Aidipsou.
Tu leżały Teby, Orchomenos i Delfy, które Grecy uważali za środek świata, a w 480 r. p.n.e. pod Termopilami Leonidas próbował zatrzymać Persów. Od ok. 1350 r. przychodzili tu z Albanii Arwanici; w południowej Beocji założyli ponad 60 wsi, a ich język, arwanicki, jest dziś bliski wymarcia. Na zboczu Helikonu koło Distomo w X w. osiadł pustelnik Łukasz ze Steiri (zm. 953). Klasztor Hosios Lukas, z kościołem z ok. 1011 r. i najlepiej zachowanym zespołem mozaik z czasów renesansu macedońskiego, jest od 1990 r. na liście UNESCO.
W czasie powstania 1821 r. Rumelia i Peloponez tworzyły trzon walczącej Grecji. Atanasios Diakos z 48 ludźmi bronił mostu Alamana, a 24 kwietnia 1821 r. Turcy wbili go na pal w Lamii. W listopadzie 1826 r. Jeorjos Karaiskakis zamknął i rozbił oddział turecki w Arachowej. Wolna Grecja z 1832 r. kończyła się na linii Arta–Wolos, na północ od Lamii: Tesalia leżała za granicą aż do 1881 r., a Olimp i Macedonia do 1912 r. W czasie wojny Grecja Środkowa była krainą partyzantów: 25 listopada 1942 r. partyzanci ELAS i EDES razem z brytyjskim oddziałem SOE wysadzili wiadukt na Gorgopotamos, na kolei Ateny–Saloniki; to była jedna z pierwszych wielkich akcji sabotażowych w okupowanej Europie.
Z czego żyje region? Między innymi z oliwek, turystyki i boksytu. Od końca lat 30. XX w. wydobywa się go w masywie Parnasu i Giony, a w 1960 r. założono spółkę Aluminium of Greece, której zakład nad Zatoką Koryncką, w Agios Nikolaos koło Distomo, przerabia go na tlenek glinu i aluminium. Parnas, park narodowy od 1938 r., zimą zamienia się w ośrodek narciarski; pierwsze wyciągi w Fterolakce otwarto w 1976 r. Ludności ubywa: w latach 2011–2021 region stracił 7,7% mieszkańców.
Kuchnia i zwyczaje
- Formaela: twardy ser z mleka owczego albo koziego, robiony tylko w Arachowej (chroniona nazwa pochodzenia od 1996 r.); je się go z grilla albo smażonego jako saganaki.
- Oliwki konservolia z Amfissy, z gaju liczącego ponad milion drzew, który schodzi od Delf do Zatoki Korynckiej.
- Św. Jerzego w Arachowej: trzy dni od 23 kwietnia (gdy Wielkanoc wypada później, święto się przesuwa), z procesją w strojach ludowych i biegiem mężczyzn pod górę na pole bitwy z 1826 r.; starsi biegacze przepuszczają na mecie najstarszego. Potem jagnięta pieczone w dołach [termin 2027 do sprawdzenia].
- „Wołoskie wesele” w Tebach: karnawałowe, żartobliwe przedstawienie wesela wołoskich pasterzy, z piszczałką pipiza i bębnem daouli, którego szczyt przypada na Czysty Poniedziałek, początek prawosławnego Wielkiego Postu [data do sprawdzenia].
Drogi motocyklowe
Numery dróg według OpenStreetMap, długości szacunkowe (OSRM, stan na 2026-10). Dwie ostatnie drogi leżą w historycznej Rumelii, ale poza regionem administracyjnym: Kakia Skala w Megaridzie (Attyka), wybrzeże Akarnanii w Grecji Zachodniej.
- ΕΟ48 Delfy – Arachowa – ok. 13 km drogi krajowej, która od 1963 r. prowadzi z Lewadii przez Arachowę, Delfy i Amfissę aż do Antirio (ok. 181 km); między Delfami a Arachową szeroka, z długimi łukami wciętymi w zbocze Parnasu i ciągłym widokiem w dół doliny.
- ΕΠ2 Delfy – Itea i ΕΟ48 Delfy – Amfissa – spod Delf dwie drogi schodzą serpentynami do gaju oliwnego: prowincjonalna ΕΠ2 przez Chrisso do Itei (ok. 17 km) i krajowa ΕΟ48 do Amfissy (ok. 20 km); z odcinkiem Itea – Amfissa tworzą krótką pętlę ok. 50 km.
- Stara ΕΟ8 przez Kakia Skala – między Kinetą a Megarą stara droga krajowa Ateny – Korynt biegnie zboczem gór Gerania wysoko nad Zatoką Sarońską, równolegle do autostrady A8, która chowa się tu w tunelach (jeden z nich nosi imię Tezeusza). Spadające skały co jakiś czas zamykają obie drogi, np. 1 grudnia 2022 r. autostradę, a starą drogę na czas strącania luźnych kamieni; przejezdność [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- ΕΠ33 i ΕΠ51 Vonitsa – Paleros – Mytikas – Astakos – ok. 65 km dróg prowincjonalnych Etolii-Akarnanii wzdłuż Morza Jońskiego, na przemian przy samym brzegu i na zboczach nad nim, przez małe porty rybackie.
Co widać z siodła
- Płaska jak stół równina na zachód od Teb to dawne jezioro Kopais: proste kanały, pola i nad nimi Parnas, który zimą i wiosną stoi biały nad doliną.
- Morze oliwek pod Amfissą: ponad milion drzew, największy ciągły gaj oliwny w Grecji, objęty ochroną Natura 2000. Zjeżdża się w niego serpentynami spod Delf.
- Rdzawe skarpy, wyrobiska i wloty sztolni na zboczach Parnasu i Giony to kopalnie boksytu, czerwonej rudy aluminium.
- Za Bralos droga opada w dolinę Sperchiosu i do Lamii. Na północ od niej, między Lamią a Wolos, w latach 1832–1881 biegła granica królestwa: Tesalia, przez którą jedzie się dalej autostradą, była wtedy jeszcze turecka.
Źródła (19)
en.wikipedia.org/wiki/Central_Greece_(geograp..., en.wikipedia.org/wiki/Central_Greece_(adminis..., en.wikipedia.org/wiki/Arta–Volos_line, en.wikipedia.org/wiki/Mount_Parnassus, en.wikipedia.org/wiki/Lake_Copais, en.wikipedia.org/wiki/Hosios_Loukas, en.wikipedia.org/wiki/Arvanites, en.wikipedia.org/wiki/Athanasios_Diakos, en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Arachova, en.wikipedia.org/wiki/Operation_Harling, en.wikipedia.org/wiki/Aluminium_of_Greece, www.metlengroup.com/what-we-do/metallurgy-sec..., www.visitgreece.gr/en/mainland/sterea/amfissa, en.wikipedia.org/wiki/Formaela, greeka.com/sterea/arachova/news/events/st-geo..., vog.ert.gr/podcast/the-vlach-wedding-of-thebe..., en.wikipedia.org/wiki/Greek_National_Road_48, www.openstreetmap.org/way/840150527, www.gocar.gr/news/feed/41820,Katolis8hsh_Kaki...